Ella LaVin

Members
  • Content count

    33
  • Joined

  • Last visited

Community Reputation

43 Excellent

About Ella LaVin

  • Rank
    Advanced Member
  • Birthday 02/13/96

Recent Profile Visitors

1208 profile views
  1. Əxlaq özü və kökü

    Əxlaqdan hər zaman danışarıq, amma onun nə olduğu və necə formalaşdığı barədə tam təsəvvürə sahib olmuruq çox zaman. Əvvəlcə əxlaqın nə olduğuna baxaq: "Əxlaq-zorla edilməyən yaxşı və pislərdir". Yəni bir növ insanın öz azad iradəsiylə etdiyi hərəkətlər toplusu əxlaqdır. Hüququn, dinin tələb etdiyi şeyləri əxlaqa aid etmək hazırki vəziyyətdə bir qədər xətalıdır. Çünki, biz bir insan öldürmürüksə, bunu hüquq bizə qadağa edir. Və yaxud inanclı bir insan zina etmirsə, bunu ona din qadağa edir. Əxlaq isə din və hüququn olduğu təqdirdə, azad iradəyə əsaslanmalıdır. Bir bölgü yaratsaq bu üç şeyin əsası belə olar: 1.Hüquq-Əsası dövlət 2.Din-Əsası Tanrı 3.Əxlaq-Əsası insan Bəs əxlaq hər zaman din və hüquqdan ayrı olmuşmudur? Yox. Çünki, bir zaman din və hüququn olmadığı təqdirdə əxlaq formalaşmışdı və elə din və hüququn formalaşmasında da başlıca səbəb əxlaqdır. Bəs əxlaq necə ortaya çıxdı? Necə oldu ki, biz bir-birimizə kömək etdik? Əxlaqın kökünü açıqlayan bir sıra sahələr var: 1.Dini açıqlama; 2.Bioloji açıqlama; a)irsi; b)psixoloji; 3.Fəlsəfi açıqlama; 4.Empatiya yolu ilə açıqlama; Əvvəlcə dini açıqlamadan başlayaq. 1.Əxlaqın dini açıqlaması çox sadə bir yolladır: Tanrı hər kəsin içinə bir əxlaq yerləşdirdi. Yəni, biz doğuşdan əxlaqla birlikdə doğuluruq. Necəki, gözlərimiz rəngləri,qulaqlarımız səsləri doğuşdan gəlmə bacarıqla seçə bilirsə, eləcə əxlaqımız da pis və yaxşını doğuşdan ayıra bilir. 2. Bioloji açıqlama özlüyündə iki yerə bölünür: İrsi (Darvinist açıqlama) və Psixoloji. a) Heyvan əcdadlarımızdan gələn bu irsi əxlaq özü də iki yerə bölünür. a.1)Bütün genlər eqoistdir. Yəni, bütün genlər özündən olan genləri bacardığı qədər uzun müddət yaşatmağa çalışır. Bu bir növ özünü qoruma instiktidir. Məsələn, bir quş öz balalarını əziyyətlə yemləyirsə, bunun səbəbi eqoist gendir. Yəni öz genini bacardığı qədər irəli ötürmək. İnsanların da bir-birinə yardım etməsi irsi bir instiktdir və bunun səbəbi insan geninin ömrünün uzun olmasına çalışmaqdır. Bu insanın özündən olmadan baş verən şeydir. Və ən əsası gen yaxınlaşdıqca, qoruma hissi də daha çoxalır. a.2)Qarşılıq prinsipi. Bütün canlılarda bucür qarşılıq prinsipi işləməkdədir. Sən mənimçün yaxşılıq et, mən də səninçün. b)Psixoloji səbəblər də iki yerə ayrılır. Ziqmund Freydin diliylə desək: Hərəkətlərimizin iki motivi var: Cinsi istək və Önəmli olmaq istəyi. Psixoloji əxlaq açıqlaması da bu iki çeyin üzərində durur. Canlılar bəzi əxlaqi hərəkətlər göstərərək özlərini önəmli göstərirlər. 3)Fəlsəfi açıqlamada əxlaqla bağlı daha ağla batan tərif Bertran Rassel tərəfindən verilmişdir. Rassel deyir: "Əxlaq mənfəətdə uzaqgörənlikdir." Yəni, mən sənin inəyini ona görə oğurlamıram ki, sən də mənim inəyimi oğurlayarsan. 4)Empatiya yoluyla açıqlamanı da bir növ psixoloji açıqlamaya aid etmək olar. Empatiya-insanın başqalarına olan çeyləri özündə hiss etmə bacarığıdır. Məsələn, bir adamın qolu sınıbsa, onu özündə təsəvvür edib nələr çəkdiyini anlamaq. Özümə pis gələn şeyləri başqasına etməyərək bir əxlaq formalaşdırıram. m:"30+1"(Araşdırmalar)
  2. Beyindən beyinə ünsiyyət

    Washington Universiteti Öyrənmə və Beyin Elmləri İnstitutu araşdırmaçıları, internet üzərindən bir-birləriylə sual cavab oyunu oynayan iştirakçıların beyinləriylə bir-birlərinə siqnal göndərərək ünsiyyət qurmağı bacardığını açıqladı. Araşdırmanı idarə edən Dos. Dr. Andrea Stocco, indiyə qədər insanlar üzərində edilən ən əhatəli beyindən beyinə ünsiyyət təcrübəsində iki fərdin vizual təcrübələrini bir-birlərinə köçürdüyünü ifadə etdi. Təcrübə, bir-birindən təxminən 2 kilometr uzaqlıqdakı iki ayrı laboratoriyada qurulan qaranlıq otaqlarda 10 könüllünün iştirakı ilə edildi. Ikili 5 qrupa ayrılan könüllülər, internet üzərindən 20 mərhələli bir sual cavab oyunu oynadı. Könüllülərin, hər bir mərhələdəki obyektləri bir-birlərinə suallar soruşaraq tapması lazım idi. Oyun əsnasında iştirakçılar, beyindəki elektrik fəaliyyətləri yazan elektroensefalografi maşınına (EEG) bağlandı və başlarına vizual korteks bölgəsinin üzərinə maqnetik bir xalqa gələcək şəkildə başlıq keçirildi. Bir iştirakçıya kompüter ekranında bir obyektin rəsmi göstərilərkən digər laboratoriyadakı iştirakçının ekranına da şəkillərlə əlaqədar suallar əks etdirildi və bu sualları "mouse" a vuraraq digərinə göndərməsi istəndi. "İndiyə qədər görmədiyimiz bir şeydi" Tədqiqatçılardan Chantel Prat, "İştirakçılar, beyinləriylə gördükləri bir şeyi şərh edib, bir-birlərinə beyinləriylə siqnal göndərərək ünsiyyət qurdular. Bu, indiyə qədər heç görmədiyimiz bir şeydi" dedi.İlk iştirakçı, sualları monitorda meydana çıxan və yanıb-sönən iki LED işıqdan birinə diqqətlə "bəli" ya da " xeyr "olaraq cavab verməyə çalışdı. Təcrübə əsnasında iştirakçılar, bir-birlərinə beyinləriylə siqnal göndərərək obyektləri yüzdə 72 düzgünlük nisbətiylə təxmin etdi. Araşdırma, "PLoS ONE" jurnalında nümayiş olundu.
  3. Zamanda səyahət

    UNO-ların bizə başqa planetlərdən və ya paralel aləmlərdən uçub gəldiyi fərz edilir. Lakin çox populyar bir hipoteza da mövcuddur: UNO-lar bizim Yerin gələcəyindən uçub gəlirlər. Ufoloqlar bu haqda bəzən çox maraqlı fikirlər söyləyirlər. "Kosmopoisk" tədqiqat birliyinin koordinatoru Vadim Çernobrov ufoloji xronikanı tədqiq edərək belə bir qənaətə gəlmişdi ki, UNO-lar fəzada hərəkət etməklə bərabər, zamanda da hərəkət edə bilirlər.Ufoloji arxivlərdə UNO-ların bir-birinə "qovuşması" faktlarını qeydə almış məlumatlar saxlanılır. Bu nə deməkdir? Təssəvvür edin ki, səmada uçan iki "boşqab" bir-birinə yaxınlaşır. Və bir-birilə birləşərək vahid bir "boşqaba" çevrilirlər. Bir çox hallarda onlar ikizlər kimi bir-birinə bənzyir. Belə bir hadisə 1979-cu ilin fevralında Qorki (Nijniyy Novqorod) şəhərinin səmasında müşahidə edilmişdir. Anoloji hadisələrin təsvirinə orta əsrlərin tarixi yazılarında rast gəlinir. Beləki, uçan naməlum obyektlərin bir-birilə birləşməsini 1167-ci ildə İngiltərə səmasında, 989-cu və 1423-cü ildə Yaponiyada və 1699 cu ildə Fransanın Avinyon şəhərində müşahidə etmişlər. Fransız tədqiqatçısı Jak Berjye "Zamanın sirli sahibləri adlı" kitabında gələcəkdən gələnlərin mövcudluğunu sübut edən özünəməxsus dəlillər gətirir. O, bu kitabda "Boskopdan olan adam" haqqında geniş məlumat verir. Boskop Afrikada Transvaalda Petşefstromm vilayətinin kiçik bir kəndidir. 1913-cü ildə bu kənddə Yer kürəsindəki heç bir irqə məxsus olmayan insan skleti və kəllə sümüyü tapılmışdı.("Boskoplu adam"ın beyninin həcmi 1600 kub santimetr idi) Ola bilsin ki, gələcəyin insanlarının beyninin həcmi bu səviyyəyə çatsın. Onda belə fərz etmək olar ki, zamanda səyahət edən "boskoplu adam" gələcəkdən gəlmiş və Afrikada vəfat etmişdir. Aydındır ki, zamanda səyahət etmək üçün külli miqdarda enerji sərfi tələb olunur. Berjyenin fikincə bu fenomenin kainatda hökmən izi qalmalıdır və bu izlər kimi o, kvazarları hesab edir. (Kvazarların dərin elmi tədqiqinə ehtiyac var)
  4. NASA / ESA Habl Kosmos teleskopundan əldə edilən bu görünüşdəki parıldayan rənglər, Əkiz Jet Nebulanın fövqəladə mürəkkəbliyi gözlər önünə sərir. Bu yeni görünüş, Nebula qabıqlarını və genişlənən qaz düyünlərini təəccüblü detallarla ortaya qoyur. Iridescent iki material lobu mərkəzi ulduz sistemindən xaricə doğru uzanır. Bu iki lop içərisində iki nəhəng qaz reaktivi, saatda bir milyon kilometri keçən sürətlə ulduz sistemindən axıb gedir. NASA / ESA Habl Kosmos Teleskobun'dan əldə edilən bu görünüşdəki kosmik kəpənək bir çox adla xatırlanır: PN M2-9 adının yanında Əkiz Jet Nebula olaraq da bilinir. M hərfi 1947-ci ildə bu Nebula kəşf Alman-Amerika astronomu Rudolph Minkowski'ye istinadəna var. Bu vaxt PN (GB) isə M2-9'un planetik bulud (planetary nebula) olduğu gerçəyini ifadə edir. Bu şəkildə açıq bir şəkildə görülən parlaq və genişlənən qaz qabıqları aşağı-orta kütləli yaşlı bir ulduzun həyatının son səhnələrini təsvir edir. Ulduz ən xarici təbəqəsini püskürtməklə qalmır, bu təbəqələr eyni zamanda nüvə tərəfindən çıraqlanır. Və beləcə möhtəşəm bir işıq nümayişiylə qarşı-qarşıya qalırıq. Bununla birlikdə, Əkiz Jet Nebula hər hansı bir planetik bulud deyil, cüt qütblü bir Nebuladır. İkili ulduz sistemlərində, adi planetik buludların mərkəzlərində yalnız bir ulduz vardır, cüt qütblü nebulalarda isə iki ulduz var. Astronomlar, bu cütün içərisindəki iki ulduzun, Günəşin kütləsi ilə təxminən olaraq eyni kütləyə sahib olduğunu kəşf etdilər. Böyük ulduz, öz qiyamətinə getdikcə yaxınlaşır və hal-hazırda ən xaricdəki qaz layını kosmosa püskürtmüş vəziyyətdədir. Partnyoru isə daha da inkişaf etmiş olan kiçik bir ağ cücə. Əkiz Jet Nebulanı qanadlarının xarakteristika şəkli, böyük ehtimalla iki mərkəzi ulduzun bir-biri ətrafında hərəkətlərindən qaynaqlanır. Ağ cücənin digər ulduzun orbitinə yerləşdiyi düşünülür və beləcə ölməkdə olan ulduzdan püskürdülən qaz, vahid bir kürə halında genişlənir ,çoxu bu iki lop içərisinə çəkilir. Lakin astronomlar bütün cüt qütblü nebulaların ikitərəfli ulduzlardan meydana gəlib gəlmədiyi üzərində hələ müzakirə edir. Bu vaxt Nebula qanadları hələ genişlənir və astronomlar genişlənmə ölçüsündən yola çıxaraq bu Nebulanın yalnız 1200 il əvvəl meydana gəldiyini hesabladılar. Qanadların içərisində ulduz sistemindən başlayan və üfüqi bir şəkildə xaricə doğru genişlənən damar bənzəri mavi rəngdə iki parça görülür. Nebulalar göy qurşağı rənglərinə nəzərən dərhal gözə çarpmasalar da bunlar, əslində, saatda bir milyon kilometri aşan bir sürətlə kosmosun içinə doğru axıb gedən əkiz reaktivlərdir. Bu reaktivlər, ikili sistemin güclü cazibə tərəfindən çəkilərək loplar üzərindən devinir və beləcə yavaş-yavaş yönlərinii dəyişdirirlər. Nebula ürəyindəki iki ulduz, kobudca hər yüz ildə bir-biri ətrafında orbitlərini tamamlayırlar. Bu dönüş (fırlanma), kəpənəyin qanadlarını və iki reaktivi meydana gətirməklə qalmır eyni zamanda ağ cücənin, daha böyük olan həyat yoldaşından, qaz çəkməsinə də icazə verir. Və sonrasında ulduzun ətrafında Plutonun orbitinin 15 qatına qədər uzanan böyük bir material diski meydana gəlir. Bu disk inanılmaz dərəcədə böyük olmasına baxmayaraq Hubble teleskopundan əldə edilən bu görünüşdə görülməyəcək qədər kiçikdir. Bu text aşağıda linki verilən məqalənin tərcüməsi əsasındadır. http://www.spacetelescope.org/news/heic1518/
  5. Stephen Hawking, dünya xarici varlıqların planetimizi kəşfetməsinin insanlığın sonunu gətirə biləcəyi xəbərdarlığını etdi. Məşhur İngilis fizikaçı Stephen Hawking, İspaniyada nəşr edən 'Spain's El Paris'ə verdiyi müsahibədə dünya xarici varlıqlar ilə əlaqədar maraqlı şərhlər etdi.Söz mövzusu reportajda dünya xarici varlıqların, başqa bir deyişlə yadplanetlilərin insanlığın sonunu gətirə biləcəyi xəbərdarlığını edən Hawking, bu istiqamətdə araşdırmalarda olmağın insanlığın öz sonunu yaxınlaşdırdığı qeyd etdi. "Yadplanetlilərin varlığını qəbul etmək olduqca TUTARLI BİR NƏZƏRİYYƏdir" Hawking'əgörə, riyazi olaraq dünya xarici varlıqların var olduğunu qəbul etmək olduqca mümkün bir nəzəriyyədir. Bu varlıqların köçəri bir mədəniyyətə sahib olma ehtimallarını vurğulayan Hawking, bu canlıların öz planetlərindəki qaynaqları istehlak etmiş və həyata uyğun başqa planet axtarışı içində olma ehtimallarının olduğunu da sözlərinə əlavə etdi. "Planetimizin İŞĞALI İLƏ nəticələnə bilər." Bu vəziyyətin son dərəcə təhlükəli nəticələr doğura biləcəyini ifadə edən İngilis fizikaçı, söz mövzusu axtarışın planetimizin işğalı ilə yekunlaşa biləcəyi ehtimalının mövcud olduğunu vurğuladı. "AMERİKA'NIN KƏŞFEDİLMƏSİNDƏN BELƏ DAHA PİS" Planetimizin dünya xarici bir mədəniyyət tərəfindən kəşfini Amerikanın kəşfinə bənzədən Hawking, bu ssenarinin reallaşmasının doğuracağı nəticəsinini "Amerikanın kəşfedilməsindən belə daha pis" olaraq misal gətirdi.Daha əvvəl bənzər bir xəbərdarlığı süni zəka üçün edən nəzəri fizikaçı Stephen Hawking, İngiltərənin paytaxtı Londonda təşkil edilən Zeitgeist Konqresində etdiyi çıxışında "Kompüterlər, süni zəka sayəsində önümüzdəki 100 il içində insanları ələ keçirəcək" ifadələrini istifadə etmişdi. mənbə:http://www.ntv.com.tr/teknoloji/stephenhawking-uzaylilar-dunyanin-sonunu-getirebilir,5-SmPkqBFk68FktNP8L7Ng
  6. Şəxsən mənim telefonum yanımda olmadıqda hər hansı komp'dan yaxud telefondan fb profilimə giriş edə bilmirəm. Səbəb isə mən olduğumu göstərəcək şifrənin nömrəm'ə ya da telefon'da açıq olanfb profilimə göndərildiyidi.
  7. Altruizm nədir?

    alturistlik pis bir şey deyildir. Təəssüf etməyiniz, peşman olmağınıza dəyməyəcək qədər gözəl bir şeydir. Siz insanlara can yandırırsız. Bu içinizdəki insani duyğulardan xəbər verir.
  8. Dəlicəsinə sevən qadın

    Öldürməliydi məncə. Ya da cinayət işləyib üstünə atmalıydı. Ayrılıbsa cezasını çəksin
  9. 50-99 xal– Tələbatdan asılı olaraq siz həm tipik kişi həm də klassik qadın xarakter cizgilərini biruzə verir, zərifliklə qətiyyətin, həssaslıqla ağlın ahəngini yaratmağı bacarırsınız. Ola bilsin ki, bəzən həyat şəraiti sizdən əks cinsə xas olan hərəkətlər etməyi tələb edir, buna baxmayaraq, uyğunlaşmağı bacarırsınız və böyük psixi çevikliyiniz hər hansı şəraitdə sizin müttəfiqiniz olacaq.
  10. Kaftar sözünün etimologiyası

    Buna çox sıradan misal çəkəcəm,adətən bir şeyə ciddi və bacardığın qədər ağıllı, düzgün rəy bildirdiyində qarşı tərəf zarafat olaraq 'kaftar-kaftar danışma' ifadəsini işlədər. Bununla yaşadığım ərazidə çox qarşılaşmışam. Bir növ dediklərini qəbul etmək istəməyib, lakin səninlə razı olduğunun göstəricisidir bu kəlmə P.s 'ifritə' sözünə bildirdiyim rəyin davamı olsun)
  11. İfritələr kimlərdir?

    hardasa oxumuşdum 'ifritə' çox bilmiş qadınlara kilsə tərəfindən verilən addır. Kilsə tərəfindən ifritə adlandırılaraq insanların həmin qadınlara olan inamını sarsıtmaq üçün uydurulan hekayələr mövcuddur. P.s. Cümlədə işlədilən 'çox bilmiş' birləşməsinə elmi araşdırmalar dadaxildir.
  12. "Molla" sözü nə deməkdir?

    Nə qədər də öncələri nüfuzlu ruhanilərin fəxrlə daşıdığı ad olsa belə indiki zamanda 'molla' sözü bir o qədər dırnaq arası ifadə kimi işlədilir. 'Mövla' Türkiyə'dəhələ də hörmətli adamlara verilən adlar sırasındadı. 'Molla'sözünün dırnaq arası işlənməsinin əsas səbəbkarıİran mollalarının fətvaları olduğunu düşünürəm
  13. Dost, yoxsa arxadaş?

    "daş'la" bitən vətarixən mürəkkəb sözlərin indilərdə -daş kimi bölünməsinin əlehinəyəm. Yol-daş, arxa-daş və s. -daş şəkilçisinin özü tarixən -da eş olaraq işlənilib. Arxadaş arxa-daş deyil, arxada eş kimi işlendikde menası daha aydın izah olunur fikrimce
  14. "Interstellar" və zaman səyahəti mövzusu

    Bundan sonra daha ehtiyatlı davranaram
  15. Cinsi seçmə

    Hal-hazırda, Cinsi Seçmə, şübhəsiz ki Təkamül təliminin mexanizmləri arasında ən əhəmiyyətli və ən güclülərindən biri hesab edilir. Bu təbiət qanunu təsadüfi olmayan cütləşmə olaraq da adlandırıla bilər. Bu prosesdə yalnız bir cinsə aid üstün əlamətlər meydana çıxır. Cinsi Seçmənin Kəşfi: Darvini "Xəstə Edən" Təbiət Qanunu Darvin, yaratdığı təlim üçün çox sayda növdən məlumat toplasa da, dövrün elmi şərtləri daxilində bu məlumatların hamısını izah edə bilməmişdir. Məsələn, qanunun tarixi müddətini təsdiqləyəcək olan bir çox fosil o vaxtlar hələ tapılmamışdı və göz ilə beyin kimi bəzi orqanlar o dövr üçün təkamüllə meydana gələ bilməyəcək qədər mürəkkəb görünürdü. Üstəlik fərdi xüsusiyyətlərin övladlara necə ötürüldüyü mövzusunda da hər hansı bir məlumat yox idi. Bu səbəbdən Darvinin açıqlamaqda çətinlik çəkdiyi bir çox mövzu olmuşdur. Buna baxmayaraq, əlində təkamül dəyişikliklərini sübut edən o qədər məlumat var idi ki, inkişaf etdirdiyi təlimin səhv olması ona qeyri-mümkün görünürdü. Və o bu fikrində haqlı idi də. Çünki Darvindən sonra gələn elm adamları, Darvinin mərd və dürüstcə Növlərin Mənşəyinə əlavə etdiyi "Nəzəriyyənin Çətinlikləri" qismindəki anlaya bilmədiyi nöqtələri tək-tək və istisnasız olaraq açıqladılar və əskik tapdığı boşluqları doldurmağı bacardılar. Xüsusilə XX əsrdən etibarən genetika elmi yüksəlməyə başlamış və araşdırdığımız hər canlının hər bir geni təkamül tarixinə işıq tutmuş və Darvini haqlı çıxarmışdır. Bu səbəbdən hal-hazırda Darvinin açıqlaya bilmədiyi hər mövzu aydınlaşdırılmış və təkamül biologiyası sayəsində açıqlana bilmişdir. Amma Darvini, öz deyimiylə "xəstə edən" bir mövzu, uzun müddət sual olaraq qalmışdır: tovuz quşlarının göz qamaşdırıcı rəngləri və nəhəng quyruğu... Çünki o dövrlərdə olduqca detallı olaraq analiz edilə bilən təbii seçmə qanunu daxilində, bir növün fərdlərinin hərəkətini bu qədər məhdudlaşdıran və ovçulara bu qədər dəqiq şəkildə yerini bəlli edən bir canlının təkamülləşməsi, daha doğrusu təbii seçmə tərəfindən dəstəklənməsi qeyri-mümkün görünürdü. Necə olur ki, həyatda qalma mövzusunda bu qədər ciddi problemlər yarada biləcək bir əlamət tovuz quşlarında təkamülləşə bilmişdir? Amma Darvin bu problemin cavabını ölməzdən əvvəl verməyi bacarmış və bu gün, Cinsi Seçmə adını verdiyimiz təbiət qanununu kəşf edə bilmişdir. Növlərin Mənşəyindən sonrakı kitablarında bu qanuna ətraflı şəkildə toxunmuş və hətta bu mövzuda ayrı bir kitab da yazmışdır. Darvinin bu kəşfi, həyatın və təkamülün sirrlərindən birini də açıqlığa qovuşdurmuş və özümüzü daha yaxşı tanımağımızı təmin etmişdir. Darvin anladı ki, doğulan balaların yalnız həyatda qalmaq mövzusunda müvəffəqiyyətli olmaları hər hansı bir məna ifadə etmir. Çünki nəticə etibarilə hər fərd bir yerdən sonra ölmək məcburiyyətindədir və ölənə kimi nə qədər müvəffəqiyyətli olsa da, özündəki müvəffəqiyyətli genləri ölümsüz etmədiyi müddətdə müvəffəqiyyətinin təkamül baxımından hər hansı bir dəyəri yoxdur. Yəni canlılar, yalnız həyatda qalmaq üçün deyil, çoxalmaq (genlərini gələcəyə ötürmək) üçün də mübarizə aparırlar. Bəzi genlərdən qaynaqlanan zahiri xüsusiyyətlər və davranışlar əks cinsi daha çox çəkir, bəziləri də daha müvəffəqiyyətsiz olur. Bu səbəbdən həyatda qalmağı bacara bilənlər həm də artma mövzusunda müvəffəqiyyətli olmaq məcburiyyətində idilər. Beləliklə, nəsil artırma mövzusunda təbiətin seçmə mexanizminə Cinsi Seçmə qanunu deyirik. Əvvəl cinsi çoxalmanın, sonra isə cinsiyyətlərin təkamülləşməyə başlamasıyla birlikdə, eyni növün iki fərqli cinsiyyəti fərqli xüsusiyyətlər qazanmağa başlamışdırlar. Bu vəziyyət növə müxtəliflik baxımından daha çox müvəffəqiyyət gətirmişdir, lakin bu müvəffəqiyyətin qarşılığında cinsiyyətlər bir-birləri üçün mübarizəni də zəruri etmişdir. Bu mübarizə, göründüyü qədər sadə deyil. Çünki əksər hallarda əks cins üçün aparılan mübarizə ölümlə nəticələnir. Darvin və Darvindən sonraki alimlər bu vəziyyətin maraqlı bir nəticəsini kəşf etdilər: təbii seçmənin dəstəklədiyi əlamətlər ilə cinsi seçmənin dəstəklədiyi əlamətlər əksər hallarda üst-üstə düşmürdü. Yəni təbii seçmə kiçik və solğun rəngli quyruqları dəstəkləyərkən, cinsi seçmə böyük parlaq rəngləri dəstəkləyirdi. Bu səbəbdən bir növün normal şərtlər altındakı xüsusiyyətlərinin bu iki əks qanun arasındakı tarazlıqla təmin edildiyini deyə bilərik. Yəni sabit şərtlər altında bir tovuz quşu populyasiyasının erkəklərinin quyruq iriliyi və rəng müxtəlifliyi müəyyən sərhədlər daxilində olacaq. Amma nə vaxt ki tarazlıq bir tərəfə pozulsa, onda təkamül müddəti daxilində növdə dəyişmələr başlayır. Məsələn, populyasiya üzərindəki ovçu təzyiqi artsa təbii seçmə cinsi seçməni üstələyəcək və hər nəsildə daha qısa və daha solğun quyruqlular həyatda qalacaq. Beləcə bu istiqamətdə təkamül müşahidə ediləcək. Lakin ovçu təzyiqi ortadan qalxsa (ya da azalsa), həyatda qalmaq artıq problem olmayacaq (və ya daha asanlaşacaq) və artım mövzusundakı müvəffəqiyyət bütün müvəffəqiyyəti təyin edəcək. Bu vəziyyətdə, nəsillər içərisində daha uzun və daha parlaq quyruqlu populyasiyaların təkamülləşəcəyi aydındır. Erkək tovuz quşu (sağda), dişi tovuz quşuya (solda) cinsi yaxınlaşma edir Darvin bu problemi həll etdiyində, olduqca rahatlaşmışdır. Çünki tovuz quşlarından başqa digər növlərdəki bir çox xüsusiyyət cinsi seçmə sayəsində açıqlana bilmişdir. Məsələn, maralların yerimə və qaçma bacarıqlarını olduqca məhdudlaşdıran nəhəng buynuz strukturları cinsi seçmə qanunu ilə asanlıqla açıqlana bilər. Onsuz da sonradan aparılan təcrübələrlə cinsi seçmənin təkamül dəyişiklikləri yarada biləcəyi laboratoriya mühitində də təsdiq edilmişdir. Təbiətdə Cinsi Seçmənin və Çoxalma Mübarizəsinin Əhəmiyyəti Təbiətdə hansı canlıya baxsaq, az və ya çox miqdarda cinsi seçmə görərik. Buna, bir növ üzərindəki cinsi təzyiq deyilir. Bioloji baxımdan hər növün iki təməl həyat məqsədi var. 1) Həyatda Qalmaq 2) Çoxalmaq Bir düşünün, ən mürəkkəb və əqli baxımdan inkişaf etmiş kimi bildiyimiz Homo sapiens, yəni hətta bizdə, incəsənət və ədəbiyyat yaratmadan, dini rituallarla məşğul olmadan, Dünya səyahətinə çıxmadan, karyeraya sahib olmadan, xoşbəxt olmadan, özünə əhəmiyyət vermədən, ictimai ətrafı olmadan yaşaya bilər... Həyat təməliniz olaraq yuxarıda göstərdiyimiz iki məqsəddən (həyatda qalmaq və çoxalmaq) başqa nə desəniz deyin, onu etmədən mövcud olub bioloji varlığınızı davam etdirə bilərsiniz. Doğrudur, bunları etmədən həyat çox darıxdırıcı və mənasız olacaqdır. Çünki insan yalnız bioloji təkamül keçirmiş bir canlı deyil, eyni zamanda, beynimizin təkamülləşməsi nəticəsində mədəni təkamül də keçirmişik və burada sadaladığımız "İkinci" məqsədlər bu cür təkamülün çox əhəmiyyətli göstəriciləridir. Həyatı tamamilə darıxdırıcı etsə də, bioloji baxımdan növləri araşdırdığımızda heç birinin mədəni təkamül amillərinə qarşı mütləq bir asılılıqları yoxdur. Amma bioloji təkamülün vacib şərtlərini yerinə yetirmək məcburiyyətindədirlər. Bəlkə təkamül baxımından müvəffəqiyyətli olmağın sizin üçün bir mənası olmaya bilər. Lakin biz, bioloji və təkamül baxımından növləri araşdırarkən nəyə görə bunların çox əhəmiyyətli olduğunu dediyimizi belə göstərə bilərik: insanların hamısı eyni anda mədəni təkamülün "məhsullarını" davam etdirməkdən əl çəksələr, yenə də növümüz Yer üzərindəki varlığını olduqca darıxdırıcı bir hal yaransa da, davam etdirə biləcək. Amma planetdəki insanların istisnasız hamısı, həyatda qalma mübarizəsindən, ya da çoxalmaqdan imtina etsələr, insan növünün 80-100 il ərzində nəslinin kəsiləcəyini görərik. Çünki bu dəqiqə doğulan bir körpə də, əgər heç kim nəsil artırmasa, 80-100 il dən sonra öləcək və o da nəsil artıra bilməyəcəyi üçün insan nəsli davam etməyəcək. Məhz bu səbəbdən, bütün növlərin 2 bioloji məqsədi var. Bunu cinsi yolla artan bütün canlılara aid edə bilərik.Təbiətdə hər heyvan doğuşundan ölümünə qədər ilk olaraq həyat mübarizəsi ,sonra isə çoxalma mübarizəsi aparır. Çoxalma mübarizəsi, dediyimiz kimi, növlərin bəzi fərdləri üzərində cinsi təzyiq dediyimiz amili meydana gətirir. Bu, əks cinsə təsir edə bilmək üçün bir fərdin sahib olması lazım olan xüsusiyyətlərdir. Təbiətdə fərdlər, cütləşə bilmək üçün bir-biriləriylə mübarizə aparmaq məcburiyyətindədirlər. Və bəzi xüsusiyyətlərə sahib olan fərdlər, digərləri ilə müqayisədə daha üstün mövqedə olurlar və çoxalma şansları da artır. Cinsi Seçmənin Növləri: 1) Intersexual Selection (Cinsiyyətlər Arası Seçmə) 2) Intrasexual Selection (Cinsiyyət Daxili Seçmə) 3) Sexual Conflict (Cinsi Qarşıdurma) 1. İnterseksual Seçmə Təbiətdə dişilər arasında gedən mübarizə nümunələri çoxdur, amma erkəklər arasında olan döyüş, hər vaxt dişilər arası olanından daha çox və sərtdir. Bunun səbəbi, təbiətdə çox böyük nisbətdə növlərin dişilərinin erkəklərini seçməsi vəziyyətinin etibarlı olmasıdır. Quşlardan insana, həşəratlara qədər bir çox növdə ümumiyyətlə dişilər seçici mövqedə, erkəklər isə seçilən mövqedədir. Elm adamları bunlarla əlaqədar bir çox nəzəriyyələr irəli sürmüşdürlər. Bunlardan ən maraqlısı, dişilərin daha çox seçici olmasının səbəbini izah edən qamet miqdarıdır. Bunun bir başqa adı cins qatqısıdır. Nəticə olaraq ortaya çıxan erkək-dişi fərqlilikləri nəticəsində yaranan təkamül təzyiqi isə İnterseksual Seçmə adıyla tanınır. Dişilər, ümumiyyətlə erkəklərə görə müqayisə edilməyəcək qədər az sayda qamet çıxarırlar. Məsələn insanda, dişilər cütləşmədə istifadə edilmək üçün 1 yumurta (qamet) çıxarır, kişi isə milyonlarla spermatozoid (qamet). Bu vəziyyət, cinsi fərq səbəbiylə, dişilərin daha qiymətli, erkəklərin isə daha dəyərsiz olduğunu göstərir. Çünki təbiətdə az olan hər zaman daha qiymətlidir. Buradakı "qiymət" və "dəyər" sözləri əlbəttə əxlaqi mənada deyil, təkamül mənasındadır. Çünki növlərin təkamülündə, ömürləri ərzində sərf etdikləri hər enerji əhəmiyyətlidir və uyğunlaşma müvəffəqiyyətlərinə təsir edir. Beləliklə, erkəklər seçilmək üçün daha çox enerji sərf edir, dişilər isə seçmək üçün daha az enerji sərf edirlər. Təbii ki bu bütün növlərə aid deyil, çünki bəzi canlılarda bunun əksini müşahidə etmək olar. Phalaropus sp. növündən olan dişi quşlar (solda), erkək üçün (sağda) döyüşürlər Tovuzquşu dişi Tovuz quşlarında, dişilərə təsir etmə öhdəçiliyindən erkəklər daha bəzəkli, iri, maraqlı xüsusiyyətlərə sahib olan və "gözəl" quruluşu olan cinsə çevrilmişdirlər (bəli, insan növündəkinin tam əksinə). Bəzi nümunələr: Euptilotis sp. növündən olan erkək quş Kərtənkələlərdə erkəklərin şişə bilən, əl-əlvan rəngdəki boğaz çıxıntıları...Cinsi yaxınlaşma əsnasında bu kisəciyi şişirdərək rəngləri göstərirlər və dişilər buna uyğun olaraq öz seçimlərini edir. Bizim növümüzdə (insan) vəziyyət heç də fərqli deyil. Hal-hazırda insanlar bir-birlərinə təsir etmək üçün rənglərini parlaqlaşdıran, göz rənglərini dəyişdirən, bədənlərinin cinsilik mesajları verən bölgələrini açıq saxlayan paltarlar geyirlər, makiyaj edirlər, əzələlər inkişaf etdirilir. Təbiətin bir parçası olaraq növümüz üçün bunlar olduqca təbiidir. 2. İntraseksual Seçmə İntraseksual Seçmədə, ümumiyyətlə ikincili cinsi əlamətlər dediyimiz xüsusiyyətlər seçilir, ya da uduzur. Bu seçmənin tək səbəbi, əks cins üçün aparılacaq mübarizədən zəfərlə çıxa bilmək, rəqibləri uzaqlaşdırmaq, yaralamaq və ya öldürməkdir. Nümunə olaraq buynuzlar göstərilə bilər. Bunlar ümumiyyətlə "silahlar" kimi də təyin oluna bilər, çünki dişi üçün aparılacaq mübarizədə böyük əhəmiyyətə sahibdirlər. Aşağıda əks cins üçün döyüşən canlıları görürük. Diqqətlə fikir verin, rəqiblərini məğlub edə bilmək üçün güclü buynuzlar, dişlər, pəncələr və digər silahlar təkamülləşmişdir. Kenqurularda dişi mübarizəsi Kanada marallarının mübarizəsi Yenə növümüzdə gender daxili mübarizə tez-tez müşahidə edilən bir Cinsi Seçmə mübarizəsidir. Birdən çox kişi bir qadın üçün və ya birdən çox qadın bir kişi üçün mübarizə apara bilər. Amma, mədəni təkamülümüz bir-birimizi yaralamağa və ya öldürməyə ehtiyac duymadan (əksər hallarda) var olan imkanlar qədərilə ağıllı şəkildə istifadə etməyə çatacaq qədər irəli getmiş, beynimiz kifayət qədər təkamülləşmişdir. 3. Cinsi Qarşıdurma Cinsi Qarşıdurma daha texniki bir termindir və bir cinsiyyətə təsir etməyə çalışan əks cinsiyyətdəki fərdlərin bir-birləriylə üst-üstə düşən, yəni sağlam və formda olmaq baxımından bərabər dəyərə sahib xüsusiyyətlər təkamülləşdirmiş olmalarından qaynaqlanır. Mövzu çox geniş olduğu üçün bu haqda növbəti yazılarımızda ətraflı məlumat verəcəyik. Cinsi Seçmə Nümunələri Sənədli filmlərdə tez-tez gördüyünüz kimi, bir çox erkək heyvan, mühitdəki dişini cəlb edə bilmək üçün bir-biri ilə döyüşür. Bunlardan biri də Şimal Dənizfili (Northern Elephant Seal) olaraq tanınan növdür. Hər il cütləşmə dövrlərində amansız döyüşlər aparan bu növün erkək fərdlərindən qazananlar, 30-100 arası dişiylə cütləşə bilərkən, məğlub olanlar bəzən heç bir dişiylə cütləşə bilmirlər. Bu səbəbdən hər vaxt ən güclü dişlərə, çənəyə və kəlləyə sahib olan fərdlər bu qanlı mübarizədə daha üstün mövqedə olacaq və cinsi seçmə bu canlıların lehinə işləyəcəkdir. Bəlkə də Cinsi Seçmənin ən məşhur nümunəsi tovuz quşlarıdır. Erkək tovuz quşlarının ovsunlayıcı deyilə biləcək quyruq tüklərini hamımız bilirik. Ancaq maraqlıdır ki, bu tüklər əslində onun üçün daşınmaz bir yükdür. Və təbii mühitdə olan tovuz quşları üçün yeganə deyimlə "ölümcüldür". Çünki tovuz quşunu inanılmaz dərəcədə yavaşladırlar və ovçulardan qaçmasını qeyri-mümkün hala gətirirlər. İllərcə elm əleyhdarları bu tükləri Təbii Seçməyə qarşı olaraq təqdim etmişlər və "bir quşa qaçmasında çətinlik təmin edəcək bir xüsusiyyətin təkamül ilə açıqlana bilməyəcəyini, amma insanın göz zövqü üçün belə gözəl bir quş yaradıldığıyla açıqlana biləcəyini" iddia etmişlər. Amma artıq bilirik ki, tovuz quşlarının bu gözəl və ağır quyruqları dişilərin həmişə daha al-əlvan rənglərə sahib və uzun quyruqlu olan fərdləri seçmələrindən, yəni cinsi seçmədən qaynaqlanır. Bir başqa nümunə, yenə dişi üçün bir-biriylə ağlasığmaz şiddətdəki mübarizələrə daxil olan marallardır. Bəzi maral növləri, uzun buynuzları və güclü başlarıyla bir-birləriylə inanılmaz sərtlikdə vuruşurlar. Sonunda məğlub olan erkək dişilərdən əl çəkir və qazanan hətta birdən çox dişiylə cütləşə bilir. Quşlarda da xüsusilə İnterseksual Seçməyə gözəl nümunələr var. Uçuş sürəti, yüksəkliyi, forması; tük rənginin tonları, rəngarəngliyi; dişilər üçün aparılan mübarizələr; bəzən ən yaxşı və dayanıqlı yuvanı quran erkəklər və bu tip ikinci xüsusiyyətlər quşların seçiminə təsir edir. Ətrafımızdakı bir çox rəngbərəng quşların mövcud olma səbəbləri, üzərlərindəki cinsi təzyiqdir. Bu, xüsusilə tutuquşularda daha çox görülür. Və insan... İnsanda da Cinsi Seçmə mövcuddur. Zəkanın inkişafıyla birlikdə bəlkə seçmə tək tərəfli, yəni yalnız dişilərin seçməsindən ibarət deyil, amma bu vəziyyətin hələ də etibarlı olduğu deyilə bilər. İbtidai insanlarda dişilərin əzələli, güclü və dayanıqlı kişiləri, kişilərin isə daha iri sinəli, daha geniş ombalı qadınları seçdiyini bilirik. Çünki iri sinələr daha çox süd verə biləcək və iri ombalar isə daha çox sayda uşaq doğa biləcək fərdləri işarə edir. Hal-hazırda isə ağlın inkişafıyla əlaqədar bu seçimlər daha mürəkkəb bir hal almışdır. Amma təməl olaraq bir çox kişinin meyli ilə qadının meyli, bəzi sərhədlər daxilində ümumiləşdirilə bilər. Rəngli gözlü, rəngli saçlı, açıq bədənli qadınlar seçim səbəbi olarkən, kişilərdən də yenə daha möhkəm bir görünüşə sahib olan, uzun boylu kişilər seçim səbəbidir. Əlbəttə, bu seçimlər adamdan adama çox dəyişir. Lakin nə olursa olsun, nəticə eynidir: Fiziki görünüş, cinsi seçmədə rol oynayır. Nümunələri artırmağımız mümkündür. Nəticə olaraq görə bildiyimiz qədərilə, təbiətdə cinsi seçmə cəhətindən çox əhəmiyyətli təkamül mərhələləri keçilmişdir və keçilməyə davam edir. Cinsi Seçmə, təkamülün qaçılmaz bir parçasıdır və bəzən (tovuz quşlarında olduğu kimi) Təbii Seçmədən, yəni həyatda qalmaqdan daha böyük əhəmiyyət daşıya bilir. Üstəlik Cinsi Seçmə bir çox digər Təkamül mexanizmləri kimi təcrübi olaraq da təsdiq edilmişdir Həyatın təkamülü